موقوفات آستان قدس رضوي

موقوفات آستان قدس رضوي
 04 مهر 1395  |  678 بازدید

موقوفات آستان قدس رضوي

با توجه به کثرت رقبات وقفي و پراکندگي آنها و تحولاتي که در تاريخ پديد آمده، احصاي کل آنها ممکن نيست.

منابع مربوط به موقوفات

 

بيشتر وقف نامه‌های آستان قدس رضوي و يا مساجد و مدارس مشهد مقدس در طول تاريخ در جنگ‏ها و غارت‏هاي دشمنان و مخالفان غارت‌شده و از بين رفته‌اند.

بخشي از وقف نامه‌ها هم به دست افراد متنفذ و بی‌اعتقاد و متجاوز به املاک و رقبات وقفي از آستان قدس خارج‌شده است. در اينجا بخشي از منابع مربوط به موقوفات اعم از کتب تاريخي و طومارها و مجموعه‌های وقفي به نظر خوانندگان می‌رسد.

 

تاريخ بيهقي

ابوالفضل بيهقي از دبيران و منشيان دوره‏ي محمود غزنوي است. او در حالات تعدادي از رجال و کارگزاران حکومت غزنويان از آثار خير آن‌ها در مشهد رضا - عليه‏السلام - سخن مي‏گويد، و از موقوفات آنان درباره‏ي عمران و آبادي مشهد مقدس ياد مي‏کند.

 

تاريخ عالم‌آرای عباسي

اسکندر بیک ترکمان از مورخان و منشيان عهد صفوي در اين کتاب از توجه سلاطين صفوي و اقدام آن‌ها در عمران و آبادي مشهد مقدس و موقوفات آنان یادکرده است.

 

طومار علي شاه افشار

علي شاه افشار برادرزاده‏ي نادرشاه افشار بعد از کشته شدن نادر چندي در مشهد مقدس به حکومت و سلطنت رسيد و خود را به نام عادل شاه معرفي کرد. عادل شاه دستور داد اسامي موقوفات و تعداد رقبات وقفي آستان قدس رضوي را در طوماري بنويسند.

او علاوه بر ضبط اسامي رقبات وقفي و تعيين حدودوثغور آن‌ها براي نظم آستانه‏ي مقدسه هم، دستورات و احکامي صادر کرد و به کارگزاران روضه‏ي مبارکه‏ي رضويه ابلاغ نمود و آن‌ها را موظف ساخت تا بر پايه‏ي دستورات عمل کنند و وظايف خود را انجام دهند. طومار علي شاه هم‏اکنون در آستان قدس رضوي محفوظ است.

 

طومار عضدالملک

مرحوم سيد محمدحسین عضدالملک که مدتي وزير خارجه بود در زمان ناصرالدین‌شاه به نيابت توليت برگزيده مي‏شود. او هنگام ورود به مشهد و استقرار در آستان قدس رضوي موقوفات و رقبات متعلق به آستان قدس را مرور مي‏کند تا از مندرجات آن‌ها اطلاع يابد. در آن زمان اسامي موقوفات در ورقه‏هاي کوچکي به خط سياق (فرد) نوشته‌شده بود. عضدالملک دستور داد همه‏ي آن ورقه‏هاي گوناگون را در یکجا گرد آورند و مجموعه‏اي از اوقاف را فراهم نمايند تا دسترسي به آن آسان شود.

ازاین‌رو طوماري جديد از اوقاف را مي‏نويسند که به طومار عضدالملک معروف است. طومار در سال 1273 نوشته و براي امضا به تهران فرستاده شد تا ناصرالدین‌شاه هم آن را امضا کند. اين طومار پس از امضا بار ديگر به مشهد برمي‏گردد. 39 نفر از علماي مشهد نيز آن را امضا کرده‏اند.

 

فهرست نوروز علی بسطامي

نوروز علی بسطامي، فهرستي از رقبات وقفي آستان قدس را در کتاب خود، فردوس التواریخ، آورده است.

 

مطلع الشمس

اعتمادالسلطنه مترجم دربار ناصرالدین‌شاه و وزير مطبوعات در آن زمان، همراه ناصرالدین‌شاه به خراسان رفت و هنگام اقامت در مشهد مقدس تحقيقات و يادداشت‏هايي در اين سفر جمع کرد و بعد به‌صورت کتابي به نام مطلع‏الشمس به چاپ رسانيد.

در کتاب مطلع‏الشمس درباره‏ي بارگاه ملکوتي حضرت رضا - عليه‏السلام - هم مطالب زيادي نقل‌شده است. از آن جمله راجع به موقوفات رضوي هم‌سخن به ميان آمده ولي جامع نيست.

 

کتابچه صديق‏ الدوله

ميرزا محمدرضا صدیق الدوله در سال 1317 قمري نايب‏التوليه آستان قدس بود. او هنگام تصدي اين مقام طوماري از رقبات وقفي روضه‏ي مبارکه‏ي رضويه را فراهم کرد، و نام آن را آثارالرضويه گذاشت. اين کتاب همان زمان در چاپخانه‏ي سنگي مشهد به چاپ رسيد.

اين کتاب در حقيقت تکميل طومار علي شاه و طومار عضدالملک بود و رقباتي که در آن دو طومار نيامده بودند در اينجا ذکرشده است. ظاهراً طومار صدیق الدوله نخستين کتابي است که درباره‏ي موقوفات آستان قدس به چاپ رسيده اما ناياب است.

 

جزوه خطي عهد ناصري

در زمان ناصرالدین‌شاه جزوه‏اي درباره‏ي چند رقبه وقفي آستان قدس نوشته‌شده است. اين نسخه از ابتدا و انتها ناقص است ازاین‌رو جامع آن شناخته نشد. نسخه‏ي مزبور مدتي دست نگارنده بود و از آن استفاده شد.

 

جزوه‏ محمدولی خان اسدي

محمدولي خان اسدي هنگامی‌که به‌عنوان نيابت توليت به مشهد مقدس رفت دستور داد گروهي از علما و موجهين شهر مشهد و تعدادي از کارمندان باسابقه‏ي آستان قدس وقف نامه‌ها را که در کتابخانه‏ي آستان قدس بود ، مطالعه کنند و فهرستي از آن‌ها را تهيه نمايند.

دراین‌باره تحقيقات زيادي توسط گروه مزبور انجام گرفت و فهرستي تهيه شد و در سال 1306 در يک کتابچه تنظيم و ذيل صفحات آن‌هم توسط آیت‌الله زاده خراساني امضا شد. اين جزوه هم‏اکنون در آستان قدس رضوي موجود است.

 

کتابچه‏ خطي درباره‏ موقوفات آستانه

در کتابخانه‏ آستان قدس رضوي جزوه‏اي به خط ميرزا احمد نيريزي - خطاط معروف - محفوظ است. در اين جزوه تعدادي از رقبات وقفي آستان قدس ذکرشده است. از آن جمله موقوفات سلطان حسين صفوي است که سجل شاه سلطان حسين هم در آن ديده مي‏شود.

اين جزوه‏ي زيبا و هنري معلوم نيست در چه زماني از آستان قدس بيرون برده شده بود. محمدولي خان اسدي اين وقف نامه را در سمنان ديد و آن را به مبلغ نود تومان خريد و به کتابخانه‏ي آستان قدس رضوي سپرد.

 

وقف ‏نامه‌های آستان قدس

اين عنوان کتابي است که در آن از وقف نامه‌های آستان قدس یادشده است. از مؤلف و تاريخ تأليف آن اطلاعي در دست نيست. کتاب مزبور خطي و به شماره‏ي 1988 در کتابخانه‏ي مرکزي دانشگاه تهران ثبت‌شده است.

 

کتابچه‏ مختار بک

مختار بک از کارگزاران آستان قدس رضوي بوده است و در سال 1282 قمري اين کتابچه را تأليف و در آن از موقوفات آستان قدس و مصارف آن‌ها یادکرده است. کتابچه به خط سياق بوده، مرحوم عبدالحميد مولوي بر اين کتابچه شرحي نوشته و رساله هم نزد او بوده است.

 

موقوفات آستان قدس

اين کتاب جامع‏ترين کتابي است که تاکنون درباره‏ موقوفات آستان قدس رضوي تأليف شده است. اين کتاب از تأليفات دانشمند و محقق معروف مرحوم حاج عبدالحميد مولوي رييس اداره‏ي املاک آستان قدس رضوي است که بسيار جامع تأليف شده است.

باقر پيرنيا نايب‏التوليه آستان قدس رضوي در سال 1346 دستور داد گروهي از اشخاص بصير و مطلع به امور، موقوفات آستان قدس را بررسي کنند و يک فهرست جامع درباره‏ي رقبات وقفي آستانه‏ رضويه فراهم آورند.

ازجمله افراد اين هیئت مي‏توان از آقايان عبدالحميد مولوي، سيد عبدالحسين مجيد فياض، فضل‏الله مؤتمن و علي‏اصغر امينيان یادکرد. اين هیئت در مردادماه سال 1346 شمسي کار خواندن طومارها و وقف نامه‌ها را آغاز کرد. بعد از سال‏ها تحقيق و فعاليت مداوم اين کار انجام گرفت و مجموعه‏ بزرگي از موقوفات آستان قدس فراهم آمد، و سپس به‌صورت کتابي با مسؤوليت مرحوم مولوي مدون و براي چاپ آماده شد و حتي قرارداد چاپ آن‌هم بين آستان قدس و مرحوم مولوي تنظيم گرديد.

اين کتاب در هشت دفتر ماشين‏نويسي و تایپ‌شده و اکنون در کتابچه‏ي آستان قدس رضوي موجود است. نسخه‏ي ديگري هم از اين کتاب در منزل يکي از علماي مشهد که او هم جزو اين گروه بوده، موجود است. اما اين کتاب متأسفانه هنوز به چاپ نرسيده است.

 

فهرست موقوفات آستان قدس

در اداره‏ املاک آستان قدس رضوي فهرستي به‌صورت الفبايي از موقوفات مرتب‌شده است. در اين فهرست نام واقف، موقوفه و محل وقف در مناطق مختلف آمده است و تاريخ وقف رقبه هم در آن ذکرشده است .اين فهرست اگرچه مختصر است ولي بسيار جامع است.

اين فهرست هم از آثار مرحوم عبدالحميد مولوي است. او دریکی از آثار خود مي‏نويسد: من پس‌ازاینکه موقوفات آستان قدس را مرتب کردم و براي چاپ آماده نمودم، در پايان فهرستي براي آن ترتيب دادم.

اين فهرست ازنظر تاريخي و جغرافيايي اهميت دارد.

 

راهنماي آستان قدس رضوي

اين کتاب تأليف مرحوم علي مؤتمن است. او يکي از کارگزاران روضه‏ منوره‏ رضويه بود، و سال‏ها در آستان قدس کار مي‏کرد. کتاب راهنماي آستان قدس به مناسبت‏هايي از موقوفات هم بحث کرده و مي‏تواند به عنوان يکي از مصادر و مآخذ موقوفات مشهد مورد استفاده قرار گيرد.

 

تاريخ آستان قدس رضوي

اين کتاب تأليف نگارنده است که در هزار صفحه چاپ شده و بخش اول کتاب فرهنگ خراسان است. در اين کتاب هم درباره‏ي آستان قدس و مسجد جامع گوهرشاد مطالبي آمده است.

 

مجموعه‏ اوقاف خراسان

اداره‏ کل اوقاف و امور خيريه استان خراسان از چند سال قبل مشغول تدوين کتابي جامع درباره‏ اوقاف مشهد مقدس است. در اين مجموعه درباره‏ موقوفات و واقفان تحقيق می‌شود و رقبات وقفي شناسايي می‌گردند. فهرستي از کارهاي اداره‏ کل اوقاف و امور خيريه‏ استان خراسان به نظر نگارنده رسيده است.

اداره‏ کل اوقاف و امور خيريه استان خراسان درباره موقوفاتي که ازنظر قانوني تحت نظارت آن اداره قرار دارد، تحقيق می‌کند. 

  افزودن نظر